آزادی در رسانه
مطلب زیر را به عنوان مقدمه و کلیات دیدگاه خودم در رابطه با عنوان " آزادی رسانه" که موضوع مناظره ای که قرار بود بعنوان کرسی آزاد اندیشی و به دعوت نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه آزاد تهران جنوب برگزار شود نوشته و آماده کرده بودم ولی از آنجا که آقای شریعتمداری، مدیر مسئول کیهان، طرف دیگر مناظره ساعتی پیش از برگزاری آن، اعلام انصراف نمود مناظره انجام نشد. متن کامل این مطلب که در روزنامۀ اعتماد مورخ 4/4/90 چاپ شده است در پی می آید.
عصری که در آن بسر می بریم عصر ارتباطات است. اگر چه بشر دستاوردهای علمی و تکنولوژیکی متعددی در دهه های اخیر داشته است اما مهمترین آنها توسعه تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات است که جامعه بشری را دستخوش تحولات عمیق نموده است. برای تبیین این تکنولوژی ابتدا از واژه IT یا Information technology استفاده می شد ولی بدلیل اهمیت ارتباطات که همراه این تکنولوژی توسعه یافت اکنون از ICT یا Information and communication technology استفاده می شود. رسانه که یک ابزار است در گذشته بطور عمومی دارای یک جریان یک سویه بود یعنی افراد یا مجموعه هایی از مردم یا حکومت ها این ابزار را بکار می بردند تا پیامهای خود را به مخاطبان برسانند. تا پیش از پیدایش و گسترش اینترنت، رسانه ها علی الاطلاق، اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات، چنین بودند.آنها توسط خبرنگاران و نویسندگان اختصاصی خود و یا خبرگزاری ها تغذیه می شدند. این خبرنگاران و نیز سایر تولیدکنندگان پیام و اطلاعات گزینش شده و آموزش می دیدند تا در جهت خواست و اراده صاحبان این رسانه ها و سیاست های ابلاغی آنها عمل کنند. علاوه بر اینکه ارسال کننده پیام گزینش می شد، خبر و اطلاعات نیز از فیلتر سیاست و سلیقه صاحبان و متولیان رسانه عبور می کرد و به مخاطب می رسید. حوزه انتخاب مخاطب و محل اثر او محدود بود به اینکه به کدام رسانه مراجعه و یا از کدام رسانه استفاده کند. وی سپس براساس میزان اعتمادی که به آن رسانه داشت پیام ها را مورد ارزیابی و پذیرش قرار می داد. مفهوم آزادی در این رسانه ها که همچنان نیز به حیات خود ادامه می دهند تابعی از سلیقه ها و سیاست ها است. رسانه های حرفه ای برای جلب اعتماد بیشتر مخاطبان تلاش می کنند آنها را متقاعد کنند که صرفاً براساس ضوابط حرفه ای رسانه عمل می کنند و فیلتر های کمتری را بر اخبار و تحلیل آنها اعمال می کنند. با اینحال روشن است که هیچکدام از این رسانه ها کاملاً آزاد، به معنای عدم دخل و تصرف در بیان و انتقال واقعیت، نیستند و در چارچوب منافع صاحبان خود عمل می کنند.
در جوامع دموکراتیک و آزاد، صاحب هر سلیقه و دیدگاهی می تواند رسانه خود را داشته باشد و پیام خود را از طریق آن به مخاطبان خاص خود که آن رسانه را انتخاب کرده اند برساند. بنابراین رادیو، تلویزیون و روزنامه ها در انحصار حاکمیت و یا گروهی از مردم نیستند و همه پیام ها و نظرات فرصت ارسال و عرضه شدن دارند و مخاطب می تواند هر کدام را خواست انتخاب کند و بپذیرد. بدیهی است در چنین شرایطی قدرت مالی صاحبان رسانه ها می تواند تاثیر بسزایی در ایجاد و گستره توزیع پیام این رسانه ها داشته باشد.
پس از پیدایش و گسترش اینترنت مناسبات رسانه ای دچار تحولات اساسی شده است. ابتدا پایگاه های خبررسانی بشدت تنوع وتکثر پیدا کردند و افراد و گروه های کوچک فرصت آن را یافتند که پایگاه های خبری با هزینه کم راه اندازی کنند و بدین طریق منابع خبری متنوع شدند و انحصار دولت ها بخصوص در جوامع کمتر توسعه یافته شکسته شد. سپس وبلاگ ها در سطح وسیعی به راه افتادند تا مخاطبان، خود نیز بتواند بصورت مستقل به ارسال پیام بپردازند. در نهایت شبکه های اجتماعی در فضای مجازی شکل گرفت و این امکان فراهم شد تا اخبار و اطلاعات در این شبکه ها به شراکت گذاشته شود و عملا مرز پیام دهنده و پیام گیرنده برداشته شود و همگان در تولید و توزیع خبر و اطلاعات مشارکت کنند. در این شرایط عرضه خبر و پیام بصورت open source یا با منشاء آزاد است و پیام در مرحله تولید و ارسال فیلتر نمی شود بلکه این مخاطب است که باید خبر و مطالب متنوع و متفاوتی که در اختیارش قرار می گیرد مورد ارزیابی قرار داده و سپس به پذیرش آنها مبادرت کند. انتقال این فرایند از ارسال کننده خبر به مخاطب اگر چه موجب دشواری کار مخاطب است اما جریان و نشاط بیشتری را به عرصه تبادل اطلاعات می دهد. مفهوم آزادی در چنین رسانه هایی تقریباً مطلق بوده و اعمال محدودیت در مورد آن تقریباً غیر ممکن شده است. همین پدیده یعنی عدم امکان جلوگیری از نشر اخبار و اطلاعات است که موجب بروز جنبش های سیاسی و اجتماعی جدید در ایران و کشور های منطقه که تا پیش از این جریان آزاد اطلاعات و آزادی ارتباط گیری را تجربه نکرده بودند، شده است. پدیده ویکی لیکس آخرین نمونه بین المللی این دستاورد تکنولوژیست.
در این میان توسعه تکنولوژی موجب تکثیر تلویزیون های ماهواره ای گرددیده که براحتی در دسترس مخاطبان قرار دارد. این نوع رسانه ها در گذشته می بایست متقبل هزینه های سنگینی بابت خرید خبر و توزیع اطلاعات می گردیدند اما اکنون با استفاده از امکانات عرصه مجازی و شبکه ارتباطی، دسترسی سریع، فراوان و رایگان به اخبار و اطلاعات مورد نیاز برای تولید برنامه دارند و به همین دلیل با هزینه هایی اندک تاسیس شده مخاطبان بسیاری را جذب می نمایند.
رسانه های سنتی در ایران از جمله صدا و سیما اگر چه متاثر از این تحول تکنولوژیکی هستند و در رقابت با این نوع رسانه ها قرار دارند لیکن هنوز نتوانسته اند خود را با واقعیات دنیای امروز تطبیق بدهند و علی رغم صرف هزینه های بسیار، فاقد جذابیت لازم برای اکثر مخاطبین بوده و میزان جلب اعتماد و اثر گذاری آنها به نسبت امکانات و هزینه هایی که دارند و به خود اختصاص داده اند بسیار اندک است.
علاوه بر این همچنان محدودیت شدیدی در واگذاری حق استفاده از رسانه در کشور به چشم می خورد که خواسته یا ناخواسته مخاطبین را به سمت استفاده از رسانه های بیگانه سوق می دهد. انحصار صدا و سیما در دست حاکمیت و شنیده نشدن صدای مخالفان در این رسانه، سانسور شدید و حتی واژگونه انعکاس دادن اخبار آنها در این رسانه موجب از دست رفتن شدید اعتبار آن شده است.
روزنامه های دولتی و شبه دولتی که با پشتوانه مالی و امکانات فراوان رقیب روزنامه های غیر دولتی هستند نیز از این یکسو نگری و سانسور خبر و اطلاعات در رنج هستند و نتوانسته اند مخاطب عام جذب کنند.
اگر چه سانسور پیش از انتشار نوعاً در مورد روزنامه های غیر دولتی اعمال نمی گردد ولی ابلاغ دستورالعمل هایی امنیتی و تهدید های قضایی و دولتی که مستمراً بر این روزنامه ها اعمال می شود موجب خود سانسوری شدید آنها برای حفظ بقاء شده است.
در دنیای امروز، جلوی انتشار اخبار و مطالب را نمی شود گرفت اما با اعمال محدودیت در گردش اخبار و اطلاعات بخشی از مردم، از دسترسی به آنها محروم می مانند که روز به روز درصد این بخش از مردم نسبت به کل جامعه در حال کاهش است. آنها که نگران به انحراف کشیده شدن مردم توسط رسانه های آزاد هستند. بجای اعمال و ایجاد مانع بر سر گردش آزاد اخبار و اطلاعات باید به ایفای نقش اثباتی بیشتر در این عرصه بپردازند و پیام های جذاب برای مردم و مخاطبین خود تولید و به جلب اعتماد آنها بیاندیشند. آنها باید به مردم کمک کنند تا خود در پذیرش اخبار و مطالب متنوعی که در دسترس و اختیارشان قرار می گیرد قدرت تمیز بیشتری بیابند. صد البته این گروه از افراد ابتدا باید مدافع حقیقت و حقوق مردم باشند تا مردم نیز به آنها و پیامشان روی بیاورند.
نظرات
اميرحسين :
بنام آنكه جان را فكرت آموخت
اگر مسلمانيم،چاره اي نداريم كه هر موضوعي را به محك سه عنصره عقل+قرآن+ائمه بسپريم ونتيجه را از آن بخواهيم.
وقتي به قرآن،به عنوان يكي از مراجع هدايت، مراجعه مي كنيم در آيه 18 سوره مباركه زمر استراتژي دين در موضوع "آزادي بيان و حق انتخاب مخاطب" را مي يابيم.جاييكه مي گويد"الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ". حال هركس به هر شكلي كه مزاحم جريان آزاد "قول" شده و يا در "تبعيت احسن"خلل وارد نمايد مانع جريان شناخت و هدايت "اولوالالباب" مي باشد و با استراتژي دين و قرآن مقابله كرده است و حكم جديدي داده است كه ديگر دين نيست بلكه يك قالب ديگرغير از دين تكامل يافته اسلام است . اين امر با دلايل عقلي و روايي مستحكمي نيز قابل تاييد است كه در مجموع نتيجه محك سه عنصره موردنظر رادر اين موضوع به ما معرفي مي كند. والسلام علي من اتبع الهدي-اميرحسين
اميرحسين - July 4, 2011 1:50 PM